| А. ГЕРЦЕН БЫЛОЕ И ДУМЫ Части 1-5 Роман ... | 1 |
| А. ГЕРЦЕН БЫЛОЕ И ДУМЫ Части 1-5 | 1 |
| ... | 1 |
| Роман о русском революционере и мыслителе | 1 |
| БЫЛОЕ И ДУМЫ | 5 |
| Н. П. ОГАРЕВУ В этой книге всего больше говорится о двух личностях. Одной... | 5 |
| Многие из друзей советовали мне начать полное издание «Былого и дум», и в этом затруднения нет... | 5 |
| Часть первая Детская и университет (1812–1834) | 6 |
| Глава I | 7 |
| Глава II | 11 |
| Глава III | 16 |
| Глава IV | 22 |
| Напиши тогда, как в этом месте (на Воробьевых горах) развилась история нашей жизни, т... | 22 |
| Глава V | 24 |
| Глава VI | 29 |
| О, годы вольных, светлых дум И беспредельных упований! Где смех без жел... | 29 |
| Глава VII | 40 |
| Прибавление А. Полежаев | 43 |
| Часть вторая Тюрьма и ссылка (1834–1838) | 44 |
| Глава VIII | 44 |
| Глава IX | 46 |
| Глава X | 48 |
| Глава XI | 50 |
| Глава XII | 52 |
| Глава XIII | 55 |
| Глава XIV | 59 |
| Глава XV | 63 |
| Глава XVI | 69 |
| Глава XVII | 72 |
| Глава XVIII | 74 |
| Часть третья Владимир-на-Клязьме (1838–1839) | 76 |
| Глава XIX | 76 |
| Когда мне было лет пять-шесть и я очень шалил, Вера Артамоновна говаривала: «Хорошо, хорошо, ... | 76 |
| Глава XX | 78 |
| Глава XXI | 82 |
| Ах, люди, люди злые, Вы их разрознили… Так оканчивалось мое перво... | 82 |
| Глава XXII | 86 |
| Глава XXIII | 88 |
| Глава XXIV | 93 |
| -*- | 95 |
| Часть четвертая Москва, Петербург и Новгород (1840–1847) | 96 |
| Глава XXV | 96 |
| Глава XXVI | 106 |
| Глава XXVII | 113 |
| Глава XXVIII | 117 |
| Глава XXIX | 122 |
| Он духом чист и благороден был,{379} Имел он сердце нежное, как ласка, ... | 124 |
| Глава XXX | 127 |
| Не наши Славянофилы и панславизм. — Хомяков, Киреевские, К. Аксаков. — П. Я. Чаадаев ... | 127 |
| Да, мы были противниками их, но очень странными. У нас была одна любовь, но не один... | 127 |
| Глава XXXI | 137 |
| Глава XXXII | 144 |
| Глава XXXIII | 147 |
| Н. X. Кетчер ( 1842–1847 ) | 149 |
| Эпизод из 1844 года | 157 |
| Часть пятая Париж-Италия-Париж ( 1847–1852 ) | 159 |
| Начиная печатать еще часть «Былого и думы», я опять остановился перед отрывочностью рассказов... | 159 |
| Перед революцией и после нее | 159 |
| Глава XXXIV Путь | 159 |
| Глава XXXV Медовый месяц республики | 161 |
| Западные арабески Тетрадь первая | 163 |
| I. Сон | 163 |
| II. В грозу | 163 |
| Глава XXXVI | 165 |
| Глава XXXVII | 171 |
| Глава XXXVIII | 180 |
| Западные арабески Тетрадь вторая | 185 |
| Глава XXXIX | 190 |
| Глава XL | 194 |
| С год после нашего приезда в Ниццу из Парижа я писал: «Напрасно радовался я моему т... | 194 |
| Глава XLI | 202 |
| Раздумье по поводу затронутых вопросов | 207 |
| Глава XLII | 210 |
| «Vive la mort[653], друзья! И с Новым годом! Теперь будем последовательны, не измен... | 210 |
| <Рассказ о семейной драме> | 211 |
| I. (1848) | 211 |
| II | 216 |
| III. Кружение сердца | 219 |
| IV. Еще год (1851) | 221 |
| V | 223 |
| VI. Oceano nox(1851) | 224 |
| [704]{770} I [705]{771} …Ночью, с 7 на 8 июля, часу во втором, я си... | 224 |
| Dans une mer sans fond, par une nuit sans lune, Sous l'aveugle océan à j... | 225 |
| VII. (1852) | 226 |
| VIII | 229 |
| Прибавление | 231 |
| Русские тени | 234 |
| I. Н. И. Сазонов | 234 |
| II. Энгельсоны | 238 |
| Комментарии | 247 |
| 1 | 247 |
| 2 | 248 |
| 3 | 248 |
| 4 | 248 |
| 5 | 248 |
| 6 | 248 |
| 7 | 248 |
| 8 | 248 |
| 9 | 248 |
| 10 | 248 |
| 11 | 248 |
| 12 | 248 |
| 13 | 248 |
| 14 | 248 |
| 15 | 248 |
| 16 | 248 |
| 17 | 248 |
| 18 | 248 |
| 19 | 248 |
| 20 | 248 |
| 21 | 248 |
| 22 | 248 |
| 23 | 248 |
| 24 | 248 |
| 25 | 248 |
| 26 | 248 |
| 27 | 248 |
| 28 | 248 |
| 29 | 248 |
| 30 | 248 |
| 31 | 248 |
| 32 | 249 |
| 33 | 249 |
| 34 | 249 |
| 35 | 249 |
| 36 | 249 |
| 37 | 249 |
| 38 | 249 |
| 39 | 249 |
| 40 | 249 |
| 41 | 249 |
| 42 | 249 |
| 43 | 249 |
| 44 | 249 |
| 45 | 249 |
| 46 | 249 |
| 47 | 249 |
| 48 | 249 |
| 49 | 249 |
| 50 | 249 |
| 51 | 249 |
| 52 | 249 |
| 53 | 249 |
| 54 | 249 |
| 55 | 249 |
| 56 | 249 |
| 57 | 249 |
| 58 | 249 |
| 59 | 249 |
| 60 | 249 |
| 61 | 249 |
| 62 | 249 |
| 63 | 249 |
| 64 | 249 |
| 65 | 249 |
| 66 | 249 |
| 67 | 249 |
| 68 | 249 |
| 69 | 249 |
| 70 | 250 |
| 71 | 250 |
| 72 | 250 |
| 73 | 250 |
| 74 | 250 |
| 75 | 250 |
| 76 | 250 |
| 77 | 250 |
| 78 | 250 |
| 79 | 250 |
| 80 | 250 |
| 81 | 250 |
| 82 | 250 |
| 83 | 250 |
| 84 | 250 |
| 85 | 250 |
| 86 | 250 |
| 87 | 250 |
| 88 | 250 |
| 89 | 250 |
| 90 | 250 |
| 91 | 250 |
| 92 | 250 |
| 93 | 250 |
| 94 | 251 |
| 95 | 251 |
| 96 | 251 |
| 97 | 251 |
| 98 | 251 |
| 99 | 251 |
| 100 | 251 |
| 101 | 251 |
| 102 | 251 |
| 103 | 251 |
| 104 | 251 |
| 105 | 251 |
| 106 | 251 |
| 107 | 251 |
| 108 | 251 |
| 109 | 251 |
| 110 | 251 |
| 111 | 251 |
| 112 | 251 |
| 113 | 251 |
| 114 | 251 |
| 115 | 251 |
| 116 | 251 |
| 117 | 251 |
| 118 | 251 |
| 119 | 251 |
| 120 | 251 |
| 121 | 251 |
| 122 | 251 |
| 123 | 251 |
| 124 | 251 |
| 125 | 252 |
| 126 | 252 |
| 127 | 252 |
| 128 | 252 |
| 129 | 252 |
| 130 | 252 |
| 131 | 252 |
| 132 | 252 |
| 133 | 252 |
| 134 | 252 |
| 135 | 252 |
| 136 | 252 |
| 137 | 252 |
| 138 | 252 |
| 139 | 252 |
| 140 | 252 |
| 141 | 252 |
| 142 | 252 |
| 143 | 252 |
| 144 | 252 |
| 145 | 252 |
| 146 | 252 |
| 147 | 252 |
| 148 | 252 |
| 149 | 252 |
| 150 | 252 |
| 151 | 252 |
| 152 | 252 |
| 153 | 252 |
| 154 | 252 |
| 155 | 252 |
| 156 | 253 |
| 157 | 253 |
| 158 | 253 |
| 159 | 253 |
| 160 | 253 |
| 161 | 253 |
| 162 | 253 |
| 163 | 253 |
| 164 | 253 |
| 165 | 253 |
| 166 | 253 |
| 167 | 253 |
| 168 | 253 |
| 169 | 253 |
| 170 | 253 |
| 171 | 253 |
| 172 | 253 |
| 173 | 253 |
| 174 | 253 |
| 175 | 253 |
| 176 | 253 |
| 177 | 253 |
| 178 | 253 |
| 179 | 253 |
| 180 | 253 |
| 181 | 253 |
| 182 | 253 |
| 183 | 253 |
| 184 | 253 |
| 185 | 253 |
| 186 | 253 |
| 187 | 253 |
| 188 | 253 |
| 189 | 254 |
| 190 | 254 |
| 191 | 254 |
| 192 | 254 |
| 193 | 254 |
| 194 | 254 |
| 195 | 254 |
| 196 | 254 |
| 197 | 254 |
| 198 | 254 |
| 199 | 254 |
| 200 | 254 |
| 201 | 254 |
| 202 | 254 |
| 203 | 254 |
| 204 | 254 |
| 205 | 254 |
| 206 | 254 |
| 207 | 254 |
| 208 | 254 |
| 209 | 254 |
| 210 | 254 |
| 211 | 254 |
| 212 | 254 |
| 213 | 254 |
| 214 | 254 |
| 215 | 254 |
| 216 | 255 |
| 217 | 255 |
| 218 | 255 |
| 219 | 255 |
| 220 | 255 |
| 221 | 255 |
| 222 | 255 |
| 223 | 255 |
| 224 | 255 |
| 225 | 255 |
| 226 | 255 |
| 227 | 255 |
| 228 | 255 |
| 229 | 255 |
| 230 | 255 |
| 231 | 255 |
| 232 | 255 |
| 233 | 255 |
| 234 | 255 |
| 235 | 255 |
| 236 | 255 |
| 237 | 255 |
| 238 | 255 |
| 239 | 255 |
| 240 | 255 |
| 241 | 255 |
| 242 | 255 |
| 243 | 255 |
| 244 | 255 |
| 245 | 255 |
| 246 | 255 |
| 247 | 255 |
| 248 | 255 |
| 249 | 256 |
| 250 | 256 |
| 251 | 256 |
| 252 | 256 |
| 253 | 256 |
| 254 | 256 |
| 255 | 256 |
| 256 | 256 |
| 257 | 256 |
| 258 | 256 |
| 259 | 256 |
| 260 | 256 |
| 261 | 256 |
| 262 | 256 |
| 263 | 256 |
| 264 | 256 |
| 265 | 256 |
| 266 | 256 |
| 267 | 256 |
| 268 | 256 |
| 269 | 256 |
| 270 | 256 |
| 271 | 256 |
| 272 | 256 |
| 273 | 256 |
| 274 | 256 |
| 275 | 256 |
| 276 | 256 |
| 277 | 256 |
| 278 | 256 |
| 279 | 256 |
| 280 | 256 |
| 281 | 256 |
| 282 | 256 |
| 283 | 256 |
| 284 | 256 |
| 285 | 256 |
| 286 | 256 |
| 287 | 256 |
| 288 | 256 |
| 289 | 257 |
| 290 | 257 |
| 291 | 257 |
| 292 | 257 |
| 293 | 257 |
| 294 | 257 |
| 295 | 257 |
| 296 | 257 |
| 297 | 257 |
| 298 | 257 |
| 299 | 257 |
| 300 | 257 |
| 301 | 257 |
| 302 | 257 |
| 303 | 257 |
| 304 | 257 |
| 305 | 257 |
| 306 | 257 |
| 307 | 257 |
| 308 | 257 |
| 309 | 257 |
| 310 | 257 |
| 311 | 257 |
| 312 | 257 |
| 313 | 257 |
| 314 | 257 |
| 315 | 257 |
| 316 | 257 |
| 317 | 258 |
| 318 | 258 |
| 319 | 258 |
| 320 | 258 |
| 321 | 258 |
| 322 | 258 |
| 323 | 258 |
| 324 | 258 |
| 325 | 258 |
| 326 | 258 |
| 327 | 258 |
| 328 | 258 |
| 329 | 258 |
| 330 | 258 |
| 331 | 258 |
| 332 | 258 |
| 333 | 258 |
| 334 | 258 |
| 335 | 258 |
| 336 | 258 |
| 337 | 258 |
| 338 | 258 |
| 339 | 258 |
| 340 | 258 |
| 341 | 259 |
| 342 | 259 |
| 343 | 259 |
| 344 | 259 |
| 345 | 259 |
| 346 | 259 |
| 347 | 259 |
| 348 | 259 |
| 349 | 259 |
| 350 | 259 |
| 351 | 259 |
| 352 | 259 |
| 353 | 259 |
| 354 | 259 |
| 355 | 259 |
| 356 | 259 |
| 357 | 259 |
| 358 | 259 |
| 359 | 259 |
| 360 | 259 |
| 361 | 259 |
| 362 | 259 |
| 363 | 259 |
| 364 | 260 |
| 365 | 260 |
| 366 | 260 |
| 367 | 260 |
| 368 | 260 |
| 369 | 260 |
| 370 | 260 |
| 371 | 260 |
| 372 | 260 |
| 373 | 260 |
| 374 | 260 |
| 375 | 260 |
| 376 | 260 |
| 377 | 260 |
| 378 | 260 |
| 379 | 260 |
| 380 | 260 |
| 381 | 260 |
| 382 | 260 |
| 383 | 260 |
| 384 | 260 |
| 385 | 260 |
| 386 | 260 |
| 387 | 260 |
| 388 | 261 |
| 389 | 261 |
| 390 | 261 |
| 391 | 261 |
| 392 | 261 |
| 393 | 261 |
| 394 | 261 |
| 395 | 261 |
| 396 | 261 |
| 397 | 261 |
| 398 | 261 |
| 399 | 261 |
| 400 | 261 |
| 401 | 261 |
| 402 | 261 |
| 403 | 261 |
| 404 | 261 |
| 405 | 261 |
| 406 | 261 |
| 407 | 261 |
| 408 | 261 |
| 409 | 261 |
| 410 | 261 |
| 411 | 261 |
| 412 | 261 |
| 413 | 262 |
| 414 | 262 |
| 415 | 262 |
| 416 | 262 |
| 417 | 262 |
| 418 | 262 |
| 419 | 262 |
| 420 | 262 |
| 421 | 262 |
| 422 | 262 |
| 423 | 262 |
| 424 | 262 |
| 425 | 262 |
| 426 | 262 |
| 427 | 262 |
| 428 | 262 |
| 429 | 262 |
| 430 | 262 |
| 431 | 262 |
| 432 | 262 |
| 433 | 262 |
| 434 | 262 |
| 435 | 262 |
| 436 | 262 |
| 437 | 262 |
| 438 | 262 |
| 439 | 262 |
| 440 | 263 |
| 441 | 263 |
| 442 | 263 |
| 443 | 263 |
| 444 | 263 |
| 445 | 263 |
| 446 | 263 |
| 447 | 263 |
| 448 | 263 |
| 449 | 263 |
| 450 | 263 |
| 451 | 263 |
| 452 | 263 |
| 453 | 263 |
| 454 | 263 |
| 455 | 263 |
| 456 | 263 |
| 457 | 263 |
| 458 | 263 |
| 459 | 263 |
| 460 | 263 |
| 461 | 263 |
| 462 | 263 |
| 463 | 263 |
| 464 | 263 |
| 465 | 263 |
| 466 | 263 |
| 467 | 263 |
| 468 | 264 |
| 469 | 264 |
| 470 | 264 |
| 471 | 264 |
| 472 | 264 |
| 473 | 264 |
| 474 | 264 |
| 475 | 264 |
| 476 | 264 |
| 477 | 264 |
| 478 | 264 |
| 479 | 264 |
| 480 | 264 |
| 481 | 264 |
| 482 | 264 |
| 483 | 264 |
| 484 | 264 |
| 485 | 264 |
| 486 | 264 |
| 487 | 264 |
| 488 | 264 |
| 489 | 264 |
| 490 | 264 |
| 491 | 264 |
| 492 | 264 |
| 493 | 264 |
| 494 | 264 |
| 495 | 264 |
| 496 | 265 |
| 497 | 265 |
| 498 | 265 |
| 499 | 265 |
| 500 | 265 |
| 501 | 265 |
| 502 | 265 |
| 503 | 265 |
| 504 | 265 |
| 505 | 265 |
| 506 | 265 |
| 507 | 265 |
| 508 | 265 |
| 509 | 265 |
| 510 | 265 |
| 511 | 265 |
| 512 | 265 |
| 513 | 265 |
| 514 | 265 |
| 515 | 265 |
| 516 | 265 |
| 517 | 265 |
| 518 | 265 |
| 519 | 265 |
| 520 | 265 |
| 521 | 265 |
| 522 | 265 |
| 523 | 265 |
| 524 | 265 |
| 525 | 265 |
| 526 | 265 |
| 527 | 265 |
| 528 | 266 |
| 529 | 266 |
| 530 | 266 |
| 531 | 266 |
| 532 | 266 |
| 533 | 266 |
| 534 | 266 |
| 535 | 266 |
| 536 | 266 |
| 537 | 266 |
| 538 | 266 |
| 539 | 266 |
| 540 | 266 |
| 541 | 266 |
| 542 | 266 |
| 543 | 266 |
| 544 | 266 |
| 545 | 266 |
| 546 | 266 |
| 547 | 266 |
| 548 | 266 |
| 549 | 266 |
| 550 | 266 |
| 551 | 266 |
| 552 | 266 |
| 553 | 267 |
| 554 | 267 |
| 555 | 267 |
| 556 | 267 |
| 557 | 267 |
| 558 | 267 |
| 559 | 267 |
| 560 | 267 |
| 561 | 267 |
| 562 | 267 |
| 563 | 267 |
| 564 | 267 |
| 565 | 267 |
| 566 | 267 |
| 567 | 267 |
| 568 | 267 |
| 569 | 267 |
| 570 | 267 |
| 571 | 267 |
| 572 | 267 |
| 573 | 268 |
| 574 | 268 |
| 575 | 268 |
| 576 | 268 |
| 577 | 268 |
| 578 | 268 |
| 579 | 268 |
| 580 | 268 |
| 581 | 268 |
| 582 | 268 |
| 583 | 268 |
| 584 | 268 |
| 585 | 268 |
| 586 | 268 |
| 587 | 268 |
| 588 | 268 |
| 589 | 268 |
| 590 | 268 |
| 591 | 268 |
| 592 | 268 |
| 593 | 268 |
| 594 | 268 |
| 595 | 268 |
| 596 | 268 |
| 597 | 268 |
| 598 | 268 |
| 599 | 268 |
| 600 | 269 |
| 601 | 269 |
| 602 | 269 |
| 603 | 269 |
| 604 | 269 |
| 605 | 269 |
| 606 | 269 |
| 607 | 269 |
| 608 | 269 |
| 609 | 269 |
| 610 | 269 |
| 611 | 269 |
| 612 | 269 |
| 613 | 269 |
| 614 | 269 |
| 615 | 270 |
| 616 | 270 |
| 617 | 270 |
| 618 | 270 |
| 619 | 270 |
| 620 | 270 |
| 621 | 270 |
| 622 | 270 |
| 623 | 270 |
| 624 | 270 |
| 625 | 270 |
| 626 | 270 |
| 627 | 270 |
| 628 | 270 |
| 629 | 270 |
| 630 | 270 |
| 631 | 270 |
| 632 | 270 |
| 633 | 270 |
| 634 | 271 |
| 635 | 271 |
| 636 | 271 |
| 637 | 271 |
| 638 | 271 |
| 639 | 271 |
| 640 | 271 |
| 641 | 271 |
| 642 | 271 |
| 643 | 271 |
| 644 | 271 |
| 645 | 271 |
| 646 | 271 |
| 647 | 271 |
| 648 | 271 |
| 649 | 271 |
| 650 | 271 |
| 651 | 271 |
| 652 | 271 |
| 653 | 271 |
| 654 | 271 |
| 655 | 271 |
| 656 | 271 |
| 657 | 271 |
| 658 | 271 |
| 659 | 271 |
| 660 | 271 |
| 661 | 271 |
| 662 | 271 |
| 663 | 272 |
| 664 | 272 |
| 665 | 272 |
| 666 | 272 |
| 667 | 272 |
| 668 | 272 |
| 669 | 272 |
| 670 | 272 |
| 671 | 272 |
| 672 | 272 |
| 673 | 272 |
| 674 | 272 |
| 675 | 272 |
| 676 | 272 |
| 677 | 272 |
| 678 | 272 |
| 679 | 272 |
| 680 | 272 |
| 681 | 272 |
| 682 | 272 |
| 683 | 272 |
| 684 | 272 |
| 685 | 272 |
| 686 | 272 |
| 687 | 272 |
| 688 | 272 |
| 689 | 272 |
| 690 | 273 |
| 691 | 273 |
| 692 | 273 |
| 693 | 273 |
| 694 | 273 |
| 695 | 273 |
| 696 | 273 |
| 697 | 273 |
| 698 | 273 |
| 699 | 273 |
| 700 | 273 |
| 701 | 273 |
| 702 | 273 |
| 703 | 273 |
| 704 | 273 |
| 705 | 273 |
| 706 | 274 |
| 707 | 274 |
| 708 | 274 |
| 709 | 274 |
| 710 | 274 |
| 711 | 274 |
| 712 | 274 |
| 713 | 274 |
| 714 | 274 |
| 715 | 274 |
| 716 | 274 |
| 717 | 274 |
| 718 | 274 |
| 719 | 274 |
| 720 | 274 |
| 721 | 274 |
| 722 | 275 |
| 723 | 275 |
| 724 | 275 |
| 725 | 275 |
| 726 | 275 |
| 727 | 275 |
| 728 | 275 |
| 729 | 275 |
| 730 | 275 |
| 731 | 275 |
| 732 | 275 |
| 733 | 275 |
| 734 | 275 |
| 735 | 275 |
| 736 | 275 |
| 737 | 275 |
| 738 | 275 |
| 739 | 275 |
| 740 | 275 |
| 741 | 275 |
| 742 | 275 |
| 743 | 275 |
| 744 | 276 |
| 745 | 276 |
| 746 | 276 |
| 747 | 276 |
| 748 | 276 |
| 749 | 276 |
| 750 | 276 |
| 751 | 276 |
| 752 | 276 |
| 753 | 276 |
| 754 | 276 |
| 755 | 276 |
| 756 | 276 |
| 757 | 276 |
| 758 | 276 |
| 759 | 276 |
| 760 | 276 |
| 761 | 276 |
| 762 | 276 |
| 763 | 276 |
| 764 | 276 |
| 765 | 276 |
| 766 | 276 |
| 767 | 276 |
| 768 | 276 |
| 769 | 276 |
| 770 | 276 |
| 771 | 276 |
| 772 | 276 |
| 773 | 277 |
| 774 | 277 |
| 775 | 277 |
| 776 | 277 |
| 777 | 277 |
| 778 | 277 |
| 779 | 277 |
| 780 | 277 |
| 781 | 277 |
| 782 | 277 |
| 783 | 277 |
| 784 | 277 |
| 785 | 277 |
| 786 | 277 |
| 787 | 277 |
| 788 | 277 |
| 789 | 277 |
| 790 | 277 |
| 791 | 277 |
| 792 | 277 |
| 793 | 277 |
| 794 | 277 |
| 795 | 277 |
| 796 | 277 |
| 797 | 277 |
| 798 | 277 |
| 799 | 277 |
| 800 | 277 |
| 801 | 277 |
| 802 | 278 |
| 803 | 278 |
| 804 | 278 |
| 805 | 278 |
| 806 | 278 |
| 807 | 278 |
| 808 | 278 |
| 809 | 278 |
| 810 | 278 |
| 811 | 278 |
| 812 | 278 |
| 813 | 278 |
| 814 | 278 |
| 815 | 278 |
| 816 | 278 |
| 817 | 278 |
| 818 | 278 |
| 819 | 278 |
| 820 | 278 |
| 821 | 278 |
| 822 | 278 |
| 823 | 278 |
Автобиографическое сочинение \"Былое и думы\" Александра Герцена, писателя, философа, публициста, отца русского либерализма, основателя Вольной русской типографии в Лондоне, издателя \"Колокола\" и просто одного из умнейших людей России, — признанный шедевр мемуарной литературы. Почти шестнадцать лет Герцен работал над своим главным произведением — автобиографическим романом \"Былое и думы\". Сам автор называл эту книгу исповедью, \"пo поводу которой собрались… там-сям остановленные мысли из дум\". Но в действительности, Герцен, продемонстрировав художественное дарование, глубину мысли, тонкий психологический анализ, создал настоящую энциклопедию, отражающую быт, нравы, общественную, литературную и политическую жизнь России середины XIX века. В данный том вошли части 1–5. Вступительная статья Я. Эльсберга Примечания Н. Ждановского (при участии В. Гурьянова) — к частям 1–3; И. Твердохлебова — к части 4; И. Белявской, Н. Застенкера, Л. Ланского, А. Малаховой, Г. Месяцевой, М. Полякова, И. Птушкиной, З. Цыпкиной — к части 5.